De Middelste molen

Lieve mensen,

De site waar ik deze weblog bijhoud, "Blogger" houdt wat statistieken en zo ook het aantal keren dat de weblog bekeken wordt. 23 september jl. stond de teller op 10009 en daar ben ik best een beetje trots op. Daarom aan jullie, de lezers/kijkers: BEDANKT!

De "R" is weer in de maand en het is inmiddels herfst geworden, ik ben inmiddels aan het meedraaien op m'n examenmolen. Ik ben nu ruim twee jaar met de opleiding bezig en heb voldoende uren gemaakt: Ingrid denkt dat ik klaar ben voor het examen en dat denk ik ook. Eind september heb ik m'n maalboek bij het Gilde ingeleverd inclusief een aanbeveling van m'n mentor, Ingrid. Op die manier heb ik me opgegeven voor het komende toelatingsexamen. Het moet er toch maar eens van komen. Ik ben benieuwd!
Inmiddels is bekend geworden dat het toelatingsexamen op 19 november gehouden wordt bij de molen Hoog en Groenland in Baambrugge.

In deze aflevering een bezoek aan een Franse watermolen en m'n avonturen bij de Middelste molen in Cabauw.

Na m'n avonturen heb ik een tijdje "vrij" genomen. Ik was het afgelopen jaar nogal wat zaterdagen op molens geweest en besloot het even wat rustiger aan te doen.
In juli volgde de vakantie. We gaan vrijwel altijd naar Frankrijk en gaan dan naar 2 plaatsen waar we dan een dag of 10 blijven. Dit jaar zouden we beginnen in de Franse Alpen en daarna zouden we naar de Auvergne gaan.
Een dag of 3 voordat we vertrokken keek ik even wat voor weer het zou worden in de Alpen en dat bleek niet best te zijn. Regen en onweer en dat zou de komende dage aanhouden.
Daarom op het laatste moment besloten om toch maar wat verder naar het zuiden te rijden, naar Privas in het noorden van de Ardeche.
In de Michelingids stond dat er in de buurt een industriële watermolen was gerestaureerd en het leek me wel eens leuk om daar te gaan kijken.
Op een bewolkte middag besloten we er eens heen te rijden. na wat kruip-door-sluip-door weggetjes kwamen we dan bij de molen. Aan de buitenkant van het gebouw was weinig te zien, het schoepenrad zat inpandig.
We kregen een rondleiding van een Franse madam die helaas alleen maar Frans kon spreken. Gelukkig hadden ze nog wel een Nederlandse vertaling van een beschrijving van de molen. En ik kan gelukkig een aardig bekkie meepraten over molens dus ik wist zo ongeveer hoe e.e.a. werkte.
Hieronder wat foto's die ik die middag gemaakt heb. Wil je wat beter kijken? Klik dan op de foto voor een vergroting:

De molen heeft 3 steenkoppels...

Het 3e opengewerkte koppel stenen...

Een joekel van een buil (en er stonden er twee...)

Het inpandige schoepenrad (bovenslag molen)...

In het midden het spoorwiel met de koningsspil.

Onderin het spoorwiel. Daarboven, links en rechts, de liggers...

Door onderin aan het kleine handwieltje te draaien (steenrondsel zakt)

kan de steen in het werk gezet worden...

Het lichtwerk...

Via wat riemen kon ook een klein kollergangetje

aangedreven worden om notenmeel te maken...

Het vuister om de notenmeel te verwarmen...

En tenslotte de pers om de olie uit het warme

notenmeel te persen. Over de boom hangen

een soort bulen...

En aan het eind van de rondleiding een lekker zelfgebakken broodje

met overheerlijke "fromage du chevre artisanal"... 

In augustus heb ik weer wat kunnen klussen bij de Valk in Montfoort. Op de luizolder is inmiddels een werkbankje gemaakt waar men veel plezier van heeft.

De waaierij is nu ook zo goed als af en men is druk doende allerlei meelpijpen te maken. De Valk is niet echt een grote molen en is inmiddels redelijk volgebouwd (waaierij, buil, mengketel, 3 steenkoppels, een pelsteen en er staat nog een loeder van een gietijzeren wals, sorry Paul) dus al die meelpijpen moeten overal omheen kronkelen. Vaak moeten er dan de meest vreemde bochten in de meelpijpen gemaakt worden. Dat geeft nogal eens hoofdbrekers want er komt nogal wat hoekmeetkunde bij kijken. Daarom heb ik het "molenprikbord" maar eens geraadpleegd. Het molenprikbord is een openbaar platform op het internet waar iedere geinteresseerde in molens gebruik van kan maken. Heb je wat te melden of heb je een vraag op molengebied? Kijk eens op het prikbord.

Zo heb ik de vraag gepost of iemand ons kon helpen met een manier om e.e.a. op een goeie manier in te meten.

Al vrij vlot kreeg ik een reactie, nota bene uit België. Molenaar Mike van de Toatse Meuln, een "staakmolen" uit Knesselare had nog wel een artikeltje waar dit duidelijk wordt uitgelegd. Er gingen wat leuke berichten over en weer en ik vertelde dat ik een aantal jaren in Sas van Gent gewoond heb, dat ligt niet al te ver van Knesselare. Mike vertelde dat hij oorspronkelijk uit Harmelen kwam en dat ligt ruim 5 km bij de Meern vandaan! Wat is de wereld toch klein...

Op 20 augustus heb ik dan weer de opleiding opgepakt, ik zou die dag meedraaien op de Middelste molen in Cabauw.
Molenaar Erik en ik hadden elkaar al een paar keer gesproken bij cursusavonden van het gilde. Hij heeft me ooit eens uitgenodigd om bij hem te komen draaien en dat ging ik vandaag dus doen.
Het was een prachtige dag en ik besloot eens lekker naar Cabauw te fietsen.
Maar uiteraard eerst het weer:

Tijdstip: 8:30

Windrichting: zuid-zuidwest

Windkracht: 2

Temperatuur: 14°C

Luchtdruk: 1021 HPa

Vochtigheid: Onbekend

Bewolking: (Alto) Cumulus

Hoogte bewolking: Hoog/Midden

Trekrichting bewolking: noord-oost

Neerslag: geen

Weerkaart: Hogedrukgebied boven Luxemburg wat in de loop van de dag naar het oosten trekt. De wind (voor zover aanwezig) zou in de loop van de dag wat kunnen krimpen. Geen fronten in de buurt dus het lijkt rustig weer te worden. In de loop van de dag kan de wind wat aantrekken.

(De wind bleek die dag alleen maar af te nemen...)

Overige waarnemingen: Geen

Ik had eerder al met Erik gemaild en hij vertelde dat hij om ± half elf bij de molen zou zijn. Ik stapte daarom om 9:00 op m'n fietsie want bij ons vandaan was het toch een goed anderhalf uur fietsen.

Via Montfoort, IJsselstein en Lopik kwam ik zo tegen half elf aan bij de molen. Ik was redelijk vroeg en Erik was er nog niet. Even m'n camera voor de dag gehaald om wat plaatjes te schieten. De molen stond er prachtig bij, zo in de zon:

Nadat ik me even had uitgeleefd met m'n spiegelreflex kwam er een auto het pad op rijden: daar was Erik met z'n vrouw Doré.

Hij stelde me voor aan Doré en we liepen naar een gebouwtje. Kort bij de molen staat een gebouwtje waar nog een oud gemaal in staat, Erik gebruikt het als z'n schuur. Er stond een joekel van een electromotor en hij vertelde dat dat ding vroeger het gemaal aandreef. Voor de oorlog stond er een dieselmotor maar vanwege de brandstofschaarste in de oorlog is deze vervangen door de electromotor.

Met een kruiwagentje brachten we wat spullen van de auto naar de molen. De molen blijkt een erg leuk interieur te hebben. Erik wist te vertellen dat de meeste zaken nog echt origineel zijn, zelfs sommige verflagen zij nog uit 1773!

Van Erik mocht ik zelf de molen aan de gang brengen. Zeker als je voor eerste keer op een molen meedraait is dat even wennen. Elke molen heeft unieke eigenaardigheden en elke molenaar heeft eigen gewoontes. Maar Erik zou bij me blijven en zou me helpen. Ik mocht alles van 'm doen maar ik moest wel motiveren waarom ik iets op mijn manier deed. En volgens Erik is het enige foute antwoord: "Omdat ik het zo geleerd heb". Ik hou wel van zo'n "les"methode want je doet bepaalde handelingen met een reden. En op die manier leer je ook waarom je iets doet

Als eerste moet alles losgemaakt worden: roeketting, bliksemafleider(s), kneppel, pal. Daarna wordt de molen op de wind gezet. Vandaag had ik geluk want de molen stond precies op de wind. Tot groot ongenoegen van Erik want vorige week had hij de molen 180° moeten kruien en toen was er geen leerling.

Daarna zijn we het bovenhuis in geklommen. Daar werd als eerste de lekenpen verwijderd en lieten we het vangtouw door een gat in de vloer zakken. De Middelste molen heeft geen wipstok maar een "evenaar". De wipstok of vangstok is het bekendste systeem om de vang (rem) te bedienen. Het is de lange stok die bij de meeste molens aan de achterkant uit de kap steekt.

De wipstok (linksboven) van de Valk in Montfoort...

Deze wipstok is zo lang omdat hij als hefboom dient om de via het vangtouw de zware vangbalk (incl. ballastkist) op te tillen.

Voor de niet molenaars: de vang is de rem van de molen. Wil je er meer over weten? Klik hier. 

Een evenaar is, vergeleken met de wipstok, een aanzienlijk kortere balk die binnen het bovenhuis is bevestigd, boven de vangbalk. De evenaar kan een stuk korter zijn omdat deze het hefboomprincipe combineert met het katrol-principe. Op deze manier wordt de kracht op twee manieren vergroot en kan de evenaar dus een stuk korter gemaakt worden en geheel binnen het bovenhuis blijven.

Niet echt duidelijk te zien: de evenaar van de Middelste molen...

De evenaar van de middelste molen zit halverwege een vloer en is daardoor niet goed te fotograferen.

Bovenstaande foto is langs de vangbalk naar de achterkant van het bovenhuis gemaakt. Onderin zie je de vangbalk met achter het touw de ballastkist. Het vangtouw zit om de vangbalk geslagen en gaat dan bovenin via de katrol van de evenaar naar beneden door de vloer naar buiten.

Hieronder een foto uit een presentatie van Kees Vanger waarin e.e.a wat duidelijker te zien is:

Nog een evenaar van een andere molen...

Hierboven kijken we boven op de evenaar. Ook hier: het vangtouw is om de vangbalk heen geslagen en loopt via de katrol van de evenaar weer naar beneden. Op de foto "ligt de vang er op", de molen is geremd. Door buiten aan het touw te trekken wordt de katrol naar beneden getrokken en wordt via de rode ketting de vangbalk (en de vang) gelicht.

Het voordeel van een evenaar is dat hij binnen hangt en weinig onderhoud nodig heeft. Een wipstok hangt buiten in weer en wind en moet regelmatig geschilderd worden.

Omdat het touw aan de zijkant van het bovenhuis langs de ondertoren hangt kun je naast de molen vangen waardoor je goed kunt zien wat het gevlucht doet.

Het nadeel van dit systeem is dat het touw langs de ondertoren van de molen hangt. En wat zit er aan één zijkant van een wipmolen? Juist, een groot draaiend scheprad. Als de molen net verkeerd staat dan kan het dus dat het vangtouw in het draaiende scheprad terecht komt en er in verstrengeld raakt, dat is vorig jaar gebeurd bij een andere Utrechtse wipmolen. Daar heb je met een wipstok veel minder last van omdat daarbij het touw een heel eind bij de ondertoren van de molen vandaan hangt.

Maar om te voorkomen dat het vangtouw in het scheprad komt is er aan de trap van de ondertoren een speciale klamp aangebracht waar je te touw overheen kunt leggen zodat het touw alsnog ver uit de buurt van het scheprad blijft.

Maar goed, we waren nog in het bovenhuis bezig met de voorbereidingen. Smeren doet Erik als de molen even warmgelopen heeft, de reuzel smeert dan prettiger uit.

Erik wees me nog wel even op de gietijzeren boven-as. Op de plaats waar het bovenwiel is gemonteerd zitten er 4 dikke stukken hout, de vulstukken, waar het bovenwiel omheen geklemt wordt met een flink aantal wiggen. Bij veel molens zijn deze vulstukken niet al te lang want het bovenwiel is immers niet zo breed.

De vulstukken van de Windhond in Soest. Korte vulstukken...

De vulstukken van de Middelste molen lopen zowat vanaf de hals naar de pen, dus bijna over de volle lengte van de boven-as. Toen de eerste gietijzeren assen gegoten werden (halverwege de 19e eeuw) waren de meeste molenbouwers nogal huiverig voor "dat moderne spul", zo ook de molenbouwer die deze gietijzeren as geinstalleerd heeft. Omdat hij "dat gietijzer" niet vertrouwde heeft hij voor de zekerheid de vulstukken over de hele lengte van de as aangebracht met flink wat stroppen voor de stevigheid.

Het blijkt dat de vulstukken zijn gemaakt van een voormalig houten boven-as, de as is over de volle lengte in vieren gezaagd.

Toen we de trap weer afdaalden zei Erik trots dat hij een echte "Pot"staart heeft.

De firma Pot was één van de bedrijven (misschien wel de bekendste) die eind 19e eeuw stalen roeden maakten van geklonken plaatstaal. In de molenwereld wordt verder nogal veel gerecycled en het bleek dat de staartbalk van de Middelste molen een oude "Pot"roede is, te herkennen aan de dichtgelaste rechthoekige gaten voor de hekstokken:

De staartbalk van de Middelste...

Beneden aangekomen heb ik voor de zekerheid nog even gevoeld war de wind vandaan kwam om er zeker van te zijn of de molen goed stond. Er stond niet zoveel wind en dan wil je er natuurlijk wel maximaal gebruik van maken.

Bij een ronde of achtkante molen ga je dan gebruikelijk rond de molen lopen om te voelen waar de wind wegvalt, daar moet de staart van de molen dan naar toe zodat het gevlucht dan goed op de wind staat. Bij een vierkante molen werkt dat niet echt omdat je door de vierkante vorm nogal veel last van wervelingen hebt. Van Erik mocht ik ook de windvaan njiet teveel vertrouwen want die zat vast. Daar is Erik achter gekomen toen hij ooit eens moest kruien. Hij vond het al zo vreemd dat de wind maar bleef draaien toen hij aan het kruien was.... Tja, als je windvaan vast zit....

Bij een vierkante molen steek je een eindje bij de molen vandaan je neus in de wind en op die manier bepaal je waar de wind vandaan komt. Letterlijk het betere "natte vinger"werk.

Dat heb ik dan ook gedaan en volgens mij stond-ie wel goed.

Erik verwachte die dag bezoek en die was inmiddels aangekomen. Terwijl hij z'n bezoek rondleidde begon ik met opzeilen. Op een, voor mij, nieuwe molen vindt ik het altijd prettig dat ik even gecontroleerd wordt en vroeg daarom aan Erik of hij dat wilde doen. Het was allemaal goed maar hij heeft me ook nog wat andere knopen geleerd. Verder gaf hij me het advies om per kikkerlus maar één kikker te gebruiken, dan heeft het zeil wat meer ruimte om te "werken" als gevolg van temperatuurs- en vochtigheidswisselingen.

Om het volgende eind voor te laten komen moest ik uiteraard de vang lichten. Erik drukte me op het hart dat ik te allen tijde het vangtouw over de speciale klamp moet leggen. Op zich stond de zijkant van de molen een eind bij het scheprad vandaan en kon het touw er niet bij komen. Maar het vangtouw over die klamp, dat moet routine worden, dan is de kans dat het mis gaat het kleinst.

Er staat te weinig wind dus we moesten het gevlucht zelf rondduwen om de andere enden op te zeilen.

Nadat ik alle enden heb opgezeld licht ik de vang. De molen gaat rond maar niet echt van harte.

We zetten de boel af met kettingen zodat niemand bij het draaiende gevlucht kan komen en daarna was het tijd voor een bakkie. Doré had koffie gezet en ik had onderweg wat lekkers gehaald voor bij de koffie.

Er zijn nog twee bezoekers, een echtpaar, aangekomen die een afspraak met Erik hadden. De man is bezig met het schrijven van een artikel over waterschappen en wilde Erik interviewen.

Ik heb een erg slecht geheugen maar wat nog wel is blijven hangen is dat de molen destijds is gebouwd voor f 7500,- en dat-ie nu voor €1.000.000,- verzekerd is. Maar de historische waarde blijft natuurlijk onbetaalbaar...

Nadat het bezoek vetrokken was heeft Erik me verder de hele ondertoren laten zien. De onderschijfloop, het waterwiel, de water-as. Het bleek dat wat kammen van het waterwiel een wig misten. Erik wilde even uitvogelen waar de wiggen misten. Ik ben daarom naar buiten gegaan en heb de vang bediend. Ik liet de vang wat slepen zodat de molen langzaam draaide. Erik kon dan binnen het waterwiel inspecteren. Via een openstaand raam konden we elkaar in de gaten houden en communiceren. Nadat Erik de kammen met de missende wiggen gevonden had hebben we de boel even stil gezet en ben ik even de bak in geklommen om op te zoek naar wiggen, ik heb er twee kunnen vinden.

Omdat het nog steeds niet echt hard waaide hebben we het scheprad uit het werk gezet. Bij deze molen gebeurt dat door de poortdeur van de busbalk te openen en via een schroefvijzel de koningsspil zodanig naar achter te kantelen dat de kammen van het bovenwiel niet meer in de staven van de bovenschijfloop grijpen. Ik heb er helaas geen foto van gemaakt om het te verduidelijken.

De wind was iets gekrompen en de molen moest dus iets omgezet worden.

Wipmolens hebben een zetelkruiwerk waarbij hout over hout glijdt en dat kruit over het algemeen zwaar. Veel wipmolens hebben daarom een kruibank, een bordesje waar je op kunt staan.

De "kruibank" van de Middelste molen...

Je kunt dan je voeten op de spaken van het kruiwiel zetten om zo met je volle gewicht de molen om te zetten. Op deze manier had ik het nog nooit gedaan. Je moet even je slag vinden maar dan gaat het best goed. Met je linkerbeen sta je op de bank en met je linkerarm hou je jezelf vast aan een beugel die aan de hangboom is bevestigd. Met je rechterarm trek je het kruiwiel om en met je rechterbeen duw je de spaak van het kruiwiel verder door.

Het was nog steeds prachtig weer en de molen draaide lekker z'n rondjes voor de prins. Doré was bezig een gerecht te maken met appeltjes, in de hele molen rook het lekker naar warme appelmoes.

We hebben buiten nog wat gedronken en gegeten en wat zitten discussieren over het restaureren van molens. Als je een molen gaat restaureren of opnieuw gaat opbouwen, hoever ga je dan terug in de tijd? Wil je terug naar de originele staat of naar de staat zoals de molen voor het laatst gebruikt is? Leuke gespreksonderwerpen, zeker op zo'n prachtige plek, midden in de polder bij prachtig weer en en in goed gezelschap. Het leven van een vrijwillig molenaar is tijdens dit soort momenten toch wel erg aangenaam...

Voordat ik het in de gaten had was het al over vijven. Ik moest nog anderhalf uur fietsen en wilde niet al te laat naar huis omdat m'n vrouw en ik zouden gaan barbieknoeien, we besloten toen om de boel maar op te ruimen. Onder begeleiding van Erik de boel afgezeild, opgereuimd en netjes weggezet.

Rond een uur of zes stapte ik weer op m'n fietsie en trapte met een voldaan gevoel huiswaarts.

Wederom bedankt voor het lezen en tot en volgende keer!

Groet,

Marcel

Meedraaien op de Eenhoorn, deel 2

Lieve mensen,

Alweer de zoveelste aflevering van m'n weblog. Ik had beloofd om de afleveringe wat korter te maken.
Nou, het is me niet gelukt, ik ben blijkbaar nogal lang van stof.
In deze aflevering behandel ik, buiten wat andere zaken, m'n laatste draaidagen op de Eenhoorn.
Veel leesplezier toegewenst!


Dinsdag 3 mei 2011

Het was weer tijd voor m'n periodieke overhoring. Ik had Ingrid beloofd om wat dingen over bepaalde typen molens te leren, in dit geval de paltrok, spinnekop, weidemolen en tjasker. Ingrid vroeg me weer m'n hempie van m'n lijf. Daarna heeft Ingrid nog wat algemene vragen gesteld om te kijken of andere zaken ook nog zijn blijven hangen. We hebben het gehad over de vang en over kruiwerken. Er was nog redelijk wat blijven hangen. Voldoende voor het examen, dacht Ingrid.

Vrijdagavond 6 mei

Deze avond was een afsluitende avond van de meteorolgiecursus die de afgelopen 2 a 3 maanden gehouden is. In 5 avonden heeft meteoroloog David de (aankomende) molenaars uitgelegd hoe het weer in elkaar steekt en hoe je bepaalde situaties kunt herkennen.

Vanavond, de 6e avond, kregen we een informele test.

Uiteraard werd de avond weer gehouden in een ruimte bij bouwbedrijf v.d. Grift in Soest.

Het was een prachtige avond en de temperatuur was erg lekker. Ik besloot om op m'n gemakkie binnendoor naar Soest te rijden.

Klokslag 8 uur kwam ik aan bij v.d. Grift. Toen ik de zaal binnenliep viel me op dat er erg weinig mensen waren. De avonden werden altijd goed bezocht, er was altijd wel een mens of 20-25 aanwezig. Deze avond waren er maar 10-12 mensen waarvan een aantal al gediplomeerd molenaar zijn. Zou het er iets mee te maken hebben dat er vanavond een test was???

David had voor de test een Powerpointpresentatie gemaakt met daarin een 10-tal vragen. De meeste vragen bestonden uit meer delen. Er werden vragen gesteld wat bijv. de wind in Nederland doet als er een depressie boven ons langs trekt richting het noord-oosten, we moesten een weerkaart lezen, wat is er aan de hand als vlak voor een bui de wind ineens draait, er waren nog wat "waar - niet-waar"vragen, wat doet het weer als er een koufront over trekt, waaraan kun je een (zware) bui herkennen (a.d.h. van foto's), enz.

David gaf aan dat het belangrijk was dat we onze antwoorden motiveerden om aan te geven dat we de stof ook daadwerkelijk begrijpen en dat we niet alleen maar ingestampte rijtjes opdreunen.

We kregen 45 minuten om de vragen te beantwoorden en daarna zouden we ze gezamenlijk behandelen. Op die manier kun je dus ook nog leren van elkaars antwoorden.

Ik heb bewust voor deze avond niets geleerd om te kijken of ik genoeg parate kennis had. Het bleek dat ik een ruime voldoende had. En meerderen met mij. Het bleek dat de meeste aanwezigen goed wisten hoe het weer in elkaar zat.

Ik ben de afgelopen maanden vaak met het weer bezig geweest. Ik kijk elke dag even naar de weerkaarten en naar de satelietbeelden. En uiteraard kijk ik een paar keer per dag naar buiten om te zien wat het weer doet. Ook heb ik nu de stof uit de lesboeken doorgenomen. Ook heb ik regelmatig wikipedia geraadpleegd want ook daar worden erg veel begrippen van het weer duidelijk uitgelegd. Van molenaars Piet (de Ster, Utrecht) en Ingrid (de Hoop, Loenen aan de Vecht) heb ik ook nog boeken te leen gekregen welke ik al even vluchtig heb doorgekeken. Ik moet zeggen dat ik meteorologie een verrekt interesant onderwerp vindt. Ik vroeg David daarom ook of Weathernews (het bedrijf waar hij werkt) ook cursussen geeft voor amateurs. Hij vertelde dat ze normaal gesproken geen cursussen geven maar als er meerdere gegadigden waren dan kan er altijd wel wat geregeld worden. Verder vertelde hij me dat er op het internet veel gratis boeken te downloaden zijn, hij zou me via de mail wel eens een linkje sturen. Verder nodigde hij me uit om eens bij Weathernews te komen kijken om te zien hoe ze daar het weer voorspellen. En dat was uiteraard niet tegen dovemansoren gezegd! Daar ga ik zeker gebruik van maken!

Ik heb m'n e-mailadres bij hem achtergelaten dus dat wordt wellicht vervolgd!

Er werd nog even nageklept door de diverse molenaars en zo tegen 10-en trokken we allemaal weer huiswaarts.
In een eerdere aflevering van m'n weblog heb ik inmiddels geschreven over m'n bezoek aan Weathernews.

7 mei 2011

Er werd die dag flink wat wind voorspeld maar wel uit de verkeerde hoek. De wind zou uit het zuidoosten komen en voor de Eenhoorn is dat een lastige hoek. In het zuiden staat op 300 meter afstand een bos met nogal hoge bomen en in het oosten van de molen staan flats. Wind zat maar of het wat wordt?

's Morgens weer gekeken wat het weer voor die dag zou doen:

Tijdstip: 7:30

Windrichting: Zuid-oost

Windkracht: 3 (18 km/u)

Temperatuur: 18°C

Luchtdruk: 1017 HPa

Vochtigheid: 54%

Bewolking: Cirrus

Hoogte bewolking: Hoog

Trekrichting bewolking: Niet te bepalen, gaat te traag.

Neerslag: geen

Weerkaart: Grote depressie ten westen van Ierland boven de oceaan. De weerkaarten van 6:00, 12:00 en 18:00 laten zien dat deze depressie nagenoeg op dezelfde plaats blijft liggen, de windrichting zal dus nagenoeg niet veranderen. Aan de isobaren te zien lijkt de wind in de loop van de dag wat af te nemen.

Overige waarnemingen: Geen

Omdat ik vrijwel elke zaterdag bij een molen bezig ben was het alweer een tijd geleden dat m'n vrouw en ik samen boodschappen hadden gedaan op zaterdagochten dus dat hebben we weer eens ouderwets gedaan.

Nadat de boel was ingeruimd klom ik op m'n bromtol en reed via de grotere provinciale wegen naar Haarlem. Ik vertrok even na half 10 en dacht dat ik wel op tijd in Haarlem zou zijn. Dat viel tegen want het was erg druk en het tempo zat er niet echt in. Maar hopen dat ik op tijd ben om de molen op te zeilen.

Om 10:50 was ik in Haarlem en reed ik richting de molen en zag dat deze nog netjes stil stond.

Op de zaaggrond zaten Joyce en Jos lekker aan een bakkie leut. Ook maakte ik kennis met Abel. Abel is een jongen van een jaar of 10 die bij Joyce in de buurt woont. Hij is gek op molens en gaat dus vaak met Joyce mee, zo ook vandaag.

Voor bij de koffie had ik lekkere koekjes meegenomen maar dat bleek voorbarig. Jos had een complete appeltaart gekocht. Tja, je hebt altijd baas boven baas.

Nadat de koffie en de appeltaart weggewerkt waren moest Joyce een vertegenwoordiger van de provincie ophalen. Met haar moest ze naar haar eigen molen en daarna zouden ze ook nog naar de Eenhoorn komen.

Onder leiding van Jos zouden Abel en ik de molen opzeilen.

Jos en ik zijn eerst de kapzolder op gekropen om de pen en de hals te smeren. Ik had nog wat vragen over de constructie van de paltrok en die heeft Jos allemaal beantwoord. Bij de overbrenging bovenwiel/krukwiel keek Jos even of de kammen van het bovenwiel niet te diep in de kammen van het krukwiel steken. Doordat hout altijd blijft werken kan de kap wat uitzakken waardoor de gehele boven-as wat lager komt te liggen .
Het blijkt dat de Eenhoorn een paltrok is met een unieke constructie.

Voor de techneuten: Ik heb het eerder gehad over de ringmuur waarover de paltrok kan kruien. In het midden van die ringmuur is een penant of stiep gemetseld. Op die stiep is de koning geplaatst, de koning is het gedeelte waar de molen omheen kan kruien en die de molen ook gecentreerd op de ringmuur houdt.

Een model. Midden onderin de stiep met daarop van onder naar boven: een houten plaat, de kruisbalken en de koning... (Bron: www.penterbak.nl)

Op de koning ligt de sleutel- of staartbalk, dit is de balk die aan de achterkant uitsteekt en waar het kruirad op is bevestigd. Precies boven de koning, op de staartbalk staat een zware balk, de koningsstijl. Op deze stijl ligt een verticale balk, de koningsbalk, die haaks op de staartbalk ligt. Aan de uiteinden van de koningsbalk liggen de zg. zware binten. Aan de uiteinden van deze binten hangen de kotstijlen die de 4 hoeken van de molen vormen. Dit geheel vormt (simpel gezegd) het dragende gedeelte van de paltrok. ± 80% van het gewicht van een paltrok rust op de koningsstijl en 20% rust op de houten rollen.

In de 4 kotstijlen zijn op verschillende hoogtes dikke balken verwerkt die de kap dragen en ook de krukzolder. In de loop van de tijd zal het hout wat werken en inzakken. De koningsbalk zal wat doorbuigen en het hele kot (huis van de molen) incl. kap zakt dan wat in, er komt dus meer gewicht op de rollen te liggen. Dit is te herstellen door de zware wiggen, die tussen de staartbalk en de koningsstijl liggen, aan te slaan. Op die manier komt het geheel weer wat hoger te liggen en worden de kruirollen minder belast.

Bij de Eenhoorn is het echter zo dat ook de krukvloer via twee schoren (een "standvink") ook wordt ondersteund door de koningsstijl.

De "standvink" (V-vorm) staand op de koningsbalk, recht boven de koningsstijl. Boven op de standvink ligt een balk die direkt de krukvloer ondersteund...

Als de koningsbalk hier iets doorbuigt dan zal ook hier het hele kot incl. kap inzakken. Echter, de krukvloer incl. kruk-as en krukwiel, die direct wordt ondersteunt door de koningsstijl, blijft op niveau. Het kan dus zijn dat de kammen van het bovenwiel door het inzakken te diep in de kammen van het krukwiel komen waarbij ze gaan aanlopen tegen het krukwiel zelf.

Ingewikkeld verhaal maar ik hoop dat ik het een beetje begrijpelijk heb kunnen uitleggen. Wil je de hele opbouw van de Eenhoorn beter bekijken, klik dan hier. Zoals ik eerder vertelde is molenaar Jos ook modelbouwer. Hij heeft ook een detailmodel van de Eenhoorn gebouwd en op deze pagina beschrijft hij hoe de molen is opgebouwd.
Na deze "constructieles" hebben we de molen op de wind gezet en opgezeild. Daarna zijn we bijna de hele dag bezig geweest met opruimwerkzaamheden in de molen en op het erf. Komen weekend was het "Nationale Molen en Gemalen weekend" en daarvoor moest de molen wel toonbaar zijn. Ook Ger en Wiebe hebben daarbij geholpen.
Verder moet ik bekennen dat ik die dag niet zoveel geschreven heb en het is alweer zo'n tijd geleden dat ik niet veel meer weet van die dag.
Ach ja, dat scheelt weer een hoop tikwerk (en een hoop lezen!)
Hieronder nog wat foto's die ik die dag gemaakt heb bij de molen:

Hierboven de zg. "penterbak". Tijdens het uitwateren trok er zoveel water in een boomstam dat deze zonk. Met dit bootje werden destijds gezonken stammen weer boven gehaald om te zagen.

Het bovenwiel met daaronder het kleinere krukwiel wat direkt op de krukas gemonteerd zit...

14 mei 2011, Nationaal Molen- en Gemalenweekend.

Jos had me gevraagd of ik zo rond 9:30 aanwezig kon zijn zodat we voorbereidingen konden treffen. JOyce zou op haar eigen molen draaien en dus kon hij m'n hulp wel gebruiken. Tuurlijk, ik ben altijd vroeg wakker dus: geen probleem.
Wat ik vergeten was, ik moest de avond daarvoor (vrijdag de 13e) muziek draaien op het maandelijkse rock-avondje bij ons cultureel centrum, ik zou dus pas om en uur of 4 's morgens in m'n mandje liggen! En als je dan om 9:30 in Haarlem moet zijn dan moet je toch zeker om een uur of 8 je mandje uit. Dat zou dus een kort nachtje worden.

Maar ik had het beloofd dus ik zorg dat ik er ben.

De rockavond verliep erg gezellig. Het echtpaar wat het elke maand organiseert had het nu voor 10 jaar gedaan en zou er na deze avond een punt achter zetten. Daarom was er het e.e.a. georganiseerd en was het erg druk, was weer ouwerwets gezellig.

Na een kort nachtje weer even het internet op gedoken om te kijken wat het weer vandaag zou doen:

Tijdstip: 7:30
Windrichting: West

Windkracht: 2 (10 km/u)

Temperatuur: 12°C

Luchtdruk: 1015 HPa

Vochtigheid: 80%

Bewolking: Cirrus / cirrostratus

Hoogte bewolking: Hoog

Trekrichting bewolking: Niet te bepalen, gaat te traag.

Neerslag: geen

Weerkaart: Om 6:00 trekt er een (zwakke?) trog over west Nederland en België, daar zou wat neerslag uit kunnen vallen. Om 12:00 is de trog verzwakt en ligt boven west Duitsland. Als we geluk hebben dan is de trog voorbij als we gaan draaien. Verder ligt er een kleine depressie boven zuid Noorwegen en een groot hogedruk gebied boven de Atlantische oceaan. Aan de isobaren te zien lijkt de wind de hele dag uit west en noord-west te komen. Het lijkt alsof het vandaag redelijk rustig weer wordt.

Overige waarnemingen: Geen

Toen ik vertrok was het ineens behoorlijk bewolkt (zwakke trog die overtrok?) maar af en toe piepte er een straaltje zon tusendoor. Ik reed weer via de grote provinciale wegen naar Haarlem, lekker genieten van de omgeving. Ondanks dat het weerstation in de Bilt windkracht 2 aangaf stond er toch een stevige bries vanuit het westen dus wat dat betreft zat het wel goed. Ook de bewolking zag er prachtig uit, allerlei kleurschakeringen grijs waren er te zien, van bijna wit tot donkergrijs, blauwgrijs. Een oude Hollandse meester had er een prachtig schilderij van kunnen maken.

Mooie cumuluswolken...

Omdat ik redelijk vroeg vertrok was het niet zo druk op de wegen dus de rit verliep voorspoedig, ik lag iets voor op schema. Ik besloot tussen Aalsmeer en Hoofddorp even af te buigen naar Rozenburg. Dit kleine dorpje ligt pal naast een startbaan van Schiphol. Er zijn daar spottersplaatsen en vroeger ging ik daar vaak kijken naar opstijgende vliegtuigen.

Helaas, het was daar erg veranderd. De weg langs de startbaan was afgesloten en de spottersplaatsen waren er ook niet meer. Dan maar door naar Haarlem.

Hoe dichter ik bij Haarlem in de buurt kwam, hoe meer het opklaarde. Blauwe lucht met hier en daar wat cumulus humulis en cumulus mediocris wolken, dat zag er goed uit!

Even voor half tien liep ik over het pad naar de molen. Jos was al bezig met het versieren van z'n erf. Ik heb mezelf even omgekleed en hielp hem met het ophangen van vlaggetjes. Vanuit de verte kwam het geluid van brullende motoren. Kon kloppen want Jos vertelde dat er vandaag op Zandvoort een race werd verreden. Ook aan de overkant bij de roeivereniging was het druk, er stonden heel wat aanhangers met skiffs, ik denk dat er morgen een wedstrijd op het Spaarne gehouden wordt.

Drukte bij de roeivereniging...

In de kap heb ik de pen en de hals gesmeerd. Ik wilde net de molen op de wind zetten toen ook Wiebe kwam aangefietst. Hij is al een paar maanden vrijwilliger en weet hoe de paltrok werkt maar hij heeft 'm nog nooit opgestart. Ik nam 'm mee om te laten zien hoe je dat doet. Bliksemkabels van de ringmuur gehaald en daarna de molen op de wind gezet. Er waren al gasten op de molen en Jos was aan het uitleggen hoe de molen werkt. Even de gasten gewaarschuwd want ze stonden op de zaagvloer en de hele molen, incl. de mensen op de zaaggrond draaien mee bij het kruien. En aangezien de de Eenhoorn met een schok in beweging komt en de hele molen kraakt en piept wil dat bij bezoekers nog wel eens een schrikreactie geven.

Ik heb Wiebe de lier laten bedienen en zelf liep ik steeds met de kabel van kruipaal naar kruipaal. We waren wel even bezig met het kruien want hij moest bijna 180° om.

Toen de molen op de wind stond zijn Wiebe en ik het kot in gekropen om daar de voorbereidingen te treffen. In het kot liet ik hem de lekensteen op de werkbank leggen en liet ik hem de pal er uit trekken. Uiteraard uitgelegd waar beide voor dienen en hoe ze werken.

Vervolgens hebben we het gevlucht opgezeild. Ook dat had wiebe nog nooit gedaan dus ik heb 'm geleerd hoe hij zeilen voor moet leggen. Ik ben zelf de het hekwerk in gekropen want omdat Wiebe niet ingeschreven staat bij het GVM en dus geen officiële leerling is mag hij zelf niet in het hekwerk klimmen, hij is daarvoor niet verzekerd.

Ik heb 'm geleerd hoe hij het zeil uit de klampen haalt en uitrolt, hoe hij het rechteronderhoektouw moet vastmaken, het zeil uitrollen, de zwichtlijnen om de achterzomer slaan, en de gildeknoop om de zwichtlijnen en het linkeronderhoektouw vast te zetten. Het bedienen van de vang deed ik zelf want ook die mag je niet bedienen als je geen MIO bent.

Samen hebben we het gevlucht opgezeild met vier volle zeilen en toen ik de vang lichtte draaide de Eenhoorn lekker z'n rondjes.
Inmiddels was er al wat bezoek op de molen en ook hulpmolenaars Ger, Wiebe en kersverse vrijwilliger Piet waren aangekomen. Onder de deskundige leiding van Jos Met z'n allen hebben we met z'n allen een stam opgespannen en is er begonne met zagen. Het was een bijzonder gezellige dag met behoorlijk wat bezoekers. 

17 mei overhoring bij Ingrid. Er viel weinig te overhoren want ik had niets geleerd. Geen probleem, eerst een half uurtje slap OH-en en daarna heeft Ingrid me uitgelegd hoe stellingen opgebouwd zijn. Ze meldde nog dat ze een mailtje had gekregen van oliemolen 't Pink in koog aan de zaan. Daar doen ze nog elk jaar aan luilakken. De vrijdag voor het pinksterweekend beginnen ze 's avonds met het slaan van olie en daar gaan ze de hele nacht mee door. Vorig jaar wilde ik daar al eens bij gaan kijken maar ik was toen verhinderd. Ik ben van plan om dit jaar wel te gaan kijken. De zaterdag daarna gaan we een lang weekend weg als het weer goed is. Dus het hangt af van het weer of ik alleen 's avonds ga of dat ik de hele nacht blijf.
Ik ben uiteindelijk niet gegan want het was die avond verschrikkelijk slecht weer. En om dan voor je plezier even richting de Zaan te rijden op de motor....

28 mei weer meegedraaid op de Eenhoorn.
Vandaag zou ik voor het laatst meedraaien op de Eenhoorn.
Wat zou het weer vandaag doen?

Tijdstip: 7:00

Windrichting: zuid-zuidwest

Windkracht: 3

Temperatuur: 11°C

Luchtdruk: 1016 HPa

Vochtigheid: 89%

Bewolking: Altostratus

Hoogte bewolking: Midden

Trekrichting bewolking: Niet te bepalen, gaat te traag.

Neerslag: geen

Weerkaart: Twee lagedrukgebieden bij IJsland. vanuit deze depressies komen vlak achter elkaar een warmte- en een koufront op ons af. Het warmtefront zal boven Nederland langstrekken en het koufront bereikt Nederland pas in de avond. De isobaren laten zien dat de wind de hele dag zo'n beetje uit het zuidwesten blijft komen. Het blijft redelijk rustig weer. 

Overige waarnemingen: Geen

Buienradar: Vanuit het westen komt een smalle band neerslag op ons af (koufront?)

Nadat ik met de hulpmolenaars samen de molen heb opgezeild hebben we ook weer wat stammen opgespannen. Jos vond het nodig om wat zaagbladen te vervangen en daar hebben we bij geholpen.

De zaagbladen hangen opgespannen in het zaagraam. Er zijn wat zaagbladen uit het raam genomen en dat ziet er dan als volgt uit:

Een compleet zaagblad...

1. Snelspanner
2. Hengsel
3. Zaagblad
4. Kluft
5. Haak

Aan beide uiteinden van de zaag zit een verdikte rand waar aan boven- en onderkant een arm geschoven wordt. Aan de bovenkant is dit een hengsel en aan de onderkant noemt men dat een kluft. Aan de onderkant van de kluft zit een klein dwarsstripje, de haak. Daarmee wordt het zaagblad aan de onderkant in het onderspanhoofd van het zaagraam gehaakt. Aan de bovenkant van het hengsel zit een excentrische snelspaninrichting:

Excentrische snelspanner...

1. Hengsel
2. Spanstijl
3. Lip

Deze spanner wordt aan de bovenkant in het bovenspanhoofd van het zaagraam gehaakt. Door de spanstijl aan te slaan kan er spanning op het zaagblad gezet worden. Daarna kan men nog een hefboom op de lip zetten en deze flink aantrekken. Door het excentriek komt er dan enorm veel spanning op het blad te staan. Hoe meer spanning hoe beter, de kans dat het blad gaat wijken tijdens het zagen is dan veel kleiner.

Hengsel en kluft kunnen van het blad afgeschoven worden zodat alleen het blad overblijft. Dit blad kan dan ingespannen worden in een speciale bok om het opnieuw te scherpen, daarover later meer.
Jos pakte één van de reservebladen en liet ons zien hoe die ingespannen wordt. Het hengsel en de kluft worden aan de uiteinden over het zaagblad geschoven. Daarbij moet er op gelet worden dat de richting van de tanden goed is. Er wordt daadwerkelijk verspaand bij de neergaande slag dus de tanden moeten naar beneden gericht staan. Verder moeten hengsel en kluft nagenoeg in één lijn staan met de lijn die gevormd wordt tussen alle zaagtanden, dat is op de bovenstaande foto ook goed te zien. Het is ook mogelijk om de kluft wat verder naar achter te schuiven zodat het zaagblad een klein beetje voorover helt, sommige molenaars geven daar de voorkeur aan.
Nadat hengsel en kluft op het blad geschoven waren werd het complete stel in het zaagraam gehangen. Dan moeten alle bladen op een bepaalde afstand van elkaar gehangen worden zodat er mooie rechte planken of balken van een bepaalde dikte gezaagd kunnen worden.
Vroeger werd er nogal eens door een molenaar gesmokkeld. Stel dat hij 20 duimse planken (1 duim is 25 mm dik) moest zagen dan verloor hij nogal wat hout. Reken maar uit: een zaagblad is, incl. zetting,  ±3 mm dik. Als er 20 in een zaagraam hingen dan ging er dus 60 mm aan hout verloren in de vorm van zaagsnedes. Die 60 mm zijn toch weer 2 planken! Daarom werd destijds de zaagsnede van de dikte van de plank afgetrokken. Men kreeg dus "duimse" planken van 22 mm dik. Meer winst voor de molenaar dus! Tja, sommige molenaars waren vroeger niet echt populair...
Als het zaagblad in het zaagraam hangt dan moet het dus op en bepaalde afstand gehangen worden. Dat gebeurdt door opvulplankjes tussen de bladen te zetten.
Aan de binnenzijde van één raamstijl (verticale balk van het zaagraam) zitten boven en onderin aanslagpunten:

Onderspanhoofd met zaagbladen...

Op de foto hierboven zien we aan de rechterkant nog net de aanslag in de raamstijl. Daar tegenaan (links) zit een opvulplankje en daarnaast hangt het eerste zaagblad.
Bij het aanbrengen van een zaagblad wordt deze eerst in de spanhoofden gehaakt. Daarna wordt het blad met de spanstijl een klein beetje op spanning gebracht. Vervolgens worden de opvulplankjes aangebracht en wordt het zaagblad met een hamer zijwaarts tegen de opvulplankjes getikt.
Omdat de kluft met de haak nogal diep in het onderspanhoofd zit is er een speciale hamer om het blad tegen het onderste opvulplankje te tikken, de "spanmoker". Ik dacht, "nou daar komt me toch een hamer!" Maar dat viel tegen. Zie hieronder de "spanmoker"...

Wel goed kijken want hij is bijna niet te zien!

De spanmoker...

Met deze hamer kan men tussen de liggers van het onderspanhoofd een paar tikken tegen de kluft of de haak geven zodat het zagblad tegen het opvulplankje kont te hangen. Als het zaagblad goed recht hangt dan wordt de spanstijl goed aangeslagen en tenslotte wordt er een hefboom op de lip van de snelspanner gezet en wordt deze nog eens flink nagetrokken.
Nadat alle zaagbladen ingespannen waren kon er gezaagd worden.
Er was weer flink wat bezoek en de hulpmolenaars waren druk bezig om e.e.a. uit te leggen.
Molenaar Joyce stond het uitgenomen aagblad te scherpen met een vijl. Ik vroeg haar of ze het me wilde leren.
Als eerste wordt de zaag ingespannen in een speciale bok zodat deze goed vast staat:

Het zaagblad in de bok...

Er wordt dan gekeken of de punten van alle zaagtanden in één lijn liggen. Een punt die teveel uitststeekt zal teveel hout voor z'n kiezen krijgen en een punt die te ver terug ligt doet helemaal niets.
De vijl is mooi recht en die wordt over de punten gelegd om na te gaan of alles in één lijn ligt:

Controleren of alles in één lijn ligt...

Punten die teveel uitsteken worden dan plat afgevijld net zolang totdat ze in lijn liggen. Op de foto hieronder zie je een tweetal afgevijlde punten:

Afgevijlde tandpunten...

Dan wordt de voorzijde (verticale kant) onder een hoek afgeveijld net zolang totdat alle roest er af is en deze mooi blank is. Tenslotte wordt dan de schuine zijde ook weer onder een hoek afgevijld totdat deze schoon is en er weer een scherpe punt ontstaat:

Een tand weer als nieuw!

Erg leuk om ens te doen maar als je je bedenkt dat een zaagblad zo'n 45 tanden heeft dan ben je nog wel even bezig!
Nadat alle tanden gescherpt zijn wordt ook de zetting nog gecontroleerd. Ik heb het begrip "zetting" als eens behandeld in een eerdeel van m'n weblog over de Ster. Hierbij nog een korte samenvatting:
Het zaagblad is ± 3 mm dik. Als je daarmee gaat zagen dan denk je een zaagsnede van 3 mm dik te krijgen. Echter, hout is een flexibel samendrukbaar materiaal. Als je daar met een plat zaagblad doorheen zaagt dan al de zaagsnede ± 2,5 mm dik worden. Kortom, het zaagblad gaat klemmen. Daarom worden de tanden om en om iets naar links en rechts gebogen, dit noemt men de zetting.. Op de foto hierboven zie je ook dat de tanden om en om naar links en rechts scherp gevijld zijn. Doordat de tanden wat uit elkaar staan krijg je een zaagsnede van ± 4 a 5 mm terwijl het blad maar 3 mm dik is. Op die manier heeft het blad een bepaalde vrijloop en klemt dus niet in het hout.

De "zetting"...

Hierboven zie je een afbeelding van een zaagblad waarbij je recht op de zaagtanden kijkt. Je ziet dat de tanden om en om iets naar buiten staan.
De zetting van de tanden worden gecontroleerd en met een speciale tang wordt de zetting nog wat gecorrigeerd.

Na het zagen van weer wat balken en het rondleiden van een hoop bezoekers was de dag alweer voorbij. Het was voor mij de laatste dag op de Eenhoorn. Weer een leerzame periode op een zeer interessante molen.
Ik bedankte Jos, Joyce en de hulpmolenaars voor hun gastvrijheid en bromtolde weer met een voldaan gevoel huiswaarts.

Van de keren dat ik op de Eenhoorn heb meegedraaid heb ik een filmpje gemaakt. Het duurt eem minuut of 12 maar het geeft goed weer hoe er op een paltrok gewerkt wordt. Veel kijkplezier!



Dat was-ie weer voor deze keer. De volgende keer een aflevering over een watermolen in de Ardeche en over m'n avonturen bij de middelste molen in Cabauw.
Wederom bedankt voor het lezen en tot dan.
Groet,

Marcel

Nog wat "losse onderdelen"...

Lieve mensen,

De vakantie ligt voor de meeste alweer achter ons. Ik ben inmiddels aan het meedraaien op de Middelste Molen in Cabauw bij Schoonhoven.
Ik loop nog steeds maanden achter met m'n weblog maar hoop dat de komende tijd wat in te halen. Bij deze nog wat "losse onderdelen"...
Veel leesplezier toegewenst!

24 Maart hebben we weer geklust bij de Valk in Montfoort. We waren met 5 mensen bezig op de luizolder. Die zolder is al niet zo groot en dan staan er ook nog eens een overmaatse buil en een waaierij in aanbouw in. Je kunt je voorstellen dat dat erg lekker werken is.

Hulpmolenaar Hein is ooit eens bij molen de Hoop in Loenen aan de Vecht geweest. Hij verbaasde zich over de vele zolders en de ruimte die ze daar hebben. Als molenaars van de Valk hebben we daarom besloten om de molens om te wisselen: We verplaatsen de Valk naar Loenen en dan halen we de Hoop naar Montfoort, dan hebben we tenminste ruimte om te werken! Maar misschien is dat toch niet zo'n goed plan omdat molenaar Paul een nogal verwoed verzamelaar is, alle zolders zouden in een mum van tijd vol staan met ouwe troep (Paul zegt liever : onderdelen) afkomstig van andere molens.

En zo lopen we wat te grappen als molenaars onderling.

Deze avond heb ik met Aart gewerkt an de uitloop van de buil. Deze uitloop moest aansluiten op een klep op de vloer waaronder een meelpijp zit. Een listige overgang: van groot naar klein en dan ook nog eens in 2 vlakken scheef. Scheluw noemen ze dat (geloof ik).

Daar zijn we wel even mee bezig geweest en het heeft ook wel wat hoofdbrekens gekost. Veel meet- en zaagwerk maar uiteindelijk is het toch gelukt.

25 maart weer een les van de weercursus gehad. David heeft ons geleerd hoe windstoten ontstaan, welke soorten neerslag er voorkomen (meer dan je denkt!), hoe wolken ontstaan en wat wolken ons vertellen. Hij laat daarbij meestal erg mooie foto's zien die hij vaak zelf gemaakt heeft. Omdat David het zo'n vakidioot is (en dat bedoel ik positief!) woont hij op één van de hoogste verdiepingen van een flat aan de rand van Soest. Op die manier kan hij het weer goed in de gaten houden en dat resulteert in prachtige foto's van bijv. buien in ontwikkeling.

26 maart weer meegedraaid op de Kilsdonkse.

Het is alweer zo'n tijd geleden, ik kan me er niet zoveel van herinneren. Ik weet wel dat Mariepauline die dag molenaar van dienst was.

Het weer van die dag heb ik nog wel genoteerd:

Windrichting: Noord-noord-oost
Windkracht: 2

Temperatuur: 4°C

Luchtdruk: 1017 HPa

Vochtigheid: 96%

Bewolking: Stratus

Hoogte bewolking: Laag

Trekrichting bewolking: Niet te bepalen, egale grijze deken.

Neerslag: geen

Weerkaart: Koufront lig boven waddenzee en trekt naar zuiden. om 12:00 ligt deze boven midden NL

Overige waarnemingen: Geen

Buienradar: 2 Buiengebieden boven noord Nederland en ten westen van Nederland, deze trekken Nederland binnen.

Zoals ik al zei weet ik nog maar weinig van die dag, we waren te druk en had weinig tijd om wat op te schrijven zoals ik dat gebruikelijk doe.

Er waren nog wat (hulp/leerling)molenaars maar die waren 's middags druk met rondleidingen. De instructeur van leerling molenaar Jan was even langs gekomen om eens op de Kilsdonkse te kijken dus Jan was ook druk om hem rond te leiden.

Mariepauline en ik hebben die (mid)dag met z'n tweetjes notenolie staan slaan.

De windmolen draaide rustig z'n rondjes, we hadden de koningsspil boven losgekoppeld omdat er een minimale wind stond.

Halverwege de middag kwam ook molenaar Robert even kijken. Toen hij in de windmolen rondliep bleek er een paar paarden nogal zenuwachtig te worden van de ronddraaiende wieken. Robert heeft toen voor de zekerheid de windmolen maar stil gezet.

Mariepauline en ik hadden de gang er behoorlijk in en het bleek dat we die dag toch een slordige 7,6 liter olie hadden geslagen.

27 Maart hebben m'n vrouw en ik gewandeld in het Amerongse Bos. Ik heb nu op een drietal molens van Het Utrechts Landschap (HUL) gedraaid en ben als zodanig dan ook vrijwilliger bij het HUL. We krijgen periodiek een blaadje met allerlei leuke activiteiten en wetenswaardigheden. Daar staat elke keer ook een wandeling in en deze keer was dat een wandeling door het Amerongse Bos.
Was een leuke wandeling waarbij we ook nog een ontmoeting hadden met een heuse ringslang.

Na de wandeling zijn we via de Lekdijk naar Wijk bij Duurstede gereden en hebben daar molen Rijn en Lek bezocht.

De molen was vanaf de Lekdijk al vanuit de verte te zien. De molen voerde 4 volle zeilen maar draaide niet. Geen wonder want het was nagenoeg windstil.

Bij de molen kennis gemaakt met Molenaar Han en leerling Wim. Wim had ik al eens meegemaakt bij de Ster en ook bij andere activiteiten van het HUL/GVM hadden we elkaar gesproken.

Ik mocht zelfstandig naar boven en heb daar wat foto's gemaakt:

De molen op de stadspoort...

Maalkoppels...

De luizolder met dubbel luiwerk...

Boven-as met bovenwiel...

Overbrenging Bovenwiel - Bovenschijfloop...

Askop met roeden...

De staart...

28 maart heb ik de laatste hoofdstukken van het weer zitten leren want morgenavond heb weer een overhoring bij Ingrid. Ik ben zo'n typ die alles op het laatste moment gaat zitten leren...

29 maart dan een overhoring over het weer gehad. Windregels zaten er nog niet helemaal in maar Ingrid heeft alle vertrouwen dat het goed komt. De windregels zijn een verhal waarbij wind uit de 8 hoofdrichtingen behandeld worden (N, NO O, ZO enz.) Wind uit een bepaalde richting heeft een eigen "karakter" en dit kan zomer en winter ook nog verschillen. Om het nog makkelijker te maken zijn er ook nog wat uitzonderingen. Een hele lijst met regels die je in je hoofd moet stampen en daar ben ik niet zo heel sterk in...

30 maart aan m'n gietijzer presentatie gewerkt.
Ik ben een tijdje geleden door de voorzitter van het GVM gevraagd om tijdens de Algemene Ledenvergadering van het Gilde een voordracht te geven over gietijzer. Dit was naar aanleiding van de aflevering van m'n weblog over gietijzer.

Ik had de presentatie zo op de plank liggen omdat ik 'm al eens eerder gegeven had voor het platform molenbouwers. Ik heb de presentatie hier en daar nog wat aangevuld om e.e.a. duidelijker te maken voor de gildeleden.

Kort daarop heb ik het uitgewerkte gietijzerdocument van Gerrit Pouw ontvangen zoals het opgeslagen gaat worden bij het SMD. Ik heb het even gecontroleerd en het zag er netjes uit. Voor geinteresseerden is het nu op te vragen bij het SMD.

2 April was dan de ledenvergadering bij de Botterwerf in Huizen. De vergadering zelf nam nogal wat tijd in beslag. Kon ook niet anders want er werden veel belangrijke zaken besproken. Er bleef echter niet al teveel tijd over voor de presentatie, ik moest er dus even snel doorheen. Ik kan natuurlijk ook zeggen dat ik m'n presentatie gewoon te lang gemaakt had, zoals jullie weten (zie weblog) ben ik nogal lang van stof.

Ik ben al niet zo'n goeie spreker, zeker niet in het openbaar maar volgens mij ging het redelijk goed. Ik heb achteraf erg leuke reacties gekregen.

Als dank voor de presentatie kreeg ik een boek over de redding van de Rietvink, een poldermolen in Nijetrijne (Fr.) die stond te verpauperen in een bos. Een mooi verhaal wat beschrijft hoe een particulier intiatief weer een prachtige molen nieuw leven ingeblazen heeft.

Zeker een mooi boek voor mij want er staan heel veel foto's in. :-)

In het wekend van 8, 9 en 10 april ben ik naar het Sauerland gereden.

Even van de hak op de tak: ik heb voor m'n werk van 1995 tot 2000 in Zeeuws Vlaanderen gewoond. Om wat meer mensen te leren kennen ben ik daar lid geworden van een motorclub. In 2000 ben ik weer terug gekomen naar Utrecht maar ben nog steeds lid van die club. Een paar keer per jaar organiseren ze een meerdaagse motorrit. Als seizoensopener zouden we deze keer naar het Sauerland gaan.

De club rijdt vanuit Biervliet (waar ook een mooie molen staat) naar het hotel. Ik rij zelf dan helemaal binnendoor en tref de andere leden 's avonds in dat hotel.

Ik had me voorgenomen om elke molen die ik tegenkwam te fotograferen. Dat bleek een onhaalbare zaak want elke 10 minuten kom je wel ergens een molen tegen. En dan wordt het wel een erg lange rit. Ik heb mezelf dus maar beperkt tot het fotograferen van een paar molens.

Deze molens kwam ik tegen op de heenweg:

Deze molen stond achter een mengvoederfabriek ergens in Noord-Brabant...

De "Volksvriend" in Liessel (Noord-Brabant)

De "Sint Hubertusmolen" in Klein Genhout (Limburg)

Onderstaande molens kwam ik tegen op de terugweg:

De "Bataaf" in Winterswijk...

De "Venemansmolen", ook in Winterswijk...

15 april was er weer een cursusavond bij vd Grift in Soest. Deze avond ging over de korenmolen. Meestermolenaar Wouter zou e.e.a. vertellen over dit type molen.

We kregen eerst wat geschiedenis. Wouter wist te vertellen dat de mensen in de steentijd naast vlees ook rauwe granen aten. Maar die graankorrels zijn nogal hard en dus kwam er iemand op het idee om de korrels kapot te wrijven met stenen, de zg. "wrijfstenen":

Nederlandse "Wrijfsteen"... (www.collectiegelderland.nl)

De oudste wrijfstenen die gevonden zijn zijn 23.000 jaar oud.
Na de wrijfstenen werd de handmolen uitgevonden. Hieronder een handmolentje welke ik zelf heb gefotografeerd tijdens mijn bezoek aan noord India in 2010:

Handmolentje...

Dit handmolentje werkt exact hetzelfde als de huidige molenstenen: Je gooit het graan in het middelste gat en door te draaien wordt het graan vermalen en naar de buitenkant gedrukt waar het meel tussen de stenen uit valt.
In de Romeinse tijd waren de maalstenen geëvolueerd tot een soort diabolo's:

Romeinse maalstenen... (www.mmdtkw.org)

Het principe van bovenstaande maalstenen mag duidelijk zijn.

Toen de Romeinse steden begonnen te groeien had men natuurlijk een grote behoefte aan brood en dus meel. Men begon toen op een industriële manier graan te malen en brood te bakken. Er werden hele bakkerijcomplexen gebouwd met graanmolens ovens enz.

Romeinse bakkerij in Pompei. Op de voorgrond de korenmolens... (Foto: Martha de Jong-Lantink)

In de taille van de diabolo's zie je gaten zitten. Door deze gaten werden bomen gestoken waardoor de steen aangedreven kon worden door lastdieren of slaven.
Men maakte destijds ook gebruik van waterkracht. Bij hellingen waar een riviertje vanaf liep werden hele watermolencomplexen gebouwd.

Romeins watermolencomplex... (www.waterhistory.org)

Op bovenstaande afbeelding zie je zo'n complex. Over de hele helling werden een aantal watermolens achter elkaar gebouwd zodat men maximaal kon profiteren van het naar beneden stromende water. Een ruine van bovenstaand complex is nog steeds te bewonderen in de buurt van het Franse dorp Barbégal, even ten oosten van Arles.

In de 9e eeuw n.C. werden in de regio van het toenmalige Perzië al windmolens gebruikt, men denkt ook dat het gebruik van windmolens daar ontstaan is. Het waren molens met een verticale spil waar een soort schoepenrad op gemonteerd was. De maalstenen werden direct door deze spil aangedreven:

Doorsnede en bovenaanzicht van een "Perzische" windmolen... (Wikipedia)
O.a. in Iran is nog zo'n windmolen bewaard gebleven:

(www.ullesthorpewindmill.org.uk)

In onze lage landen werd al gebruik gemaakt van rosmolens om koren te malen. Vanaf ± de 8e eeuw gaat men in Nederland gebruik maken van waterkracht.

In de 11e eeuw ontstaan de eerste windmolens in de regio Noord-West Frankrijk en Vlaanderen. Vanaf de 12e eeuw worden er dan ook in Nederland windmolens toegepast. In de eerste instantie zijn dat houten standerdmolens en vanaf de 15e eeuw worden er ook stenen molens (torenmolens) gebouwd.

Na deze korte geschiedenisles vertelt Wouter iets over de landbouwgewassen die over de hele wereld verbouwd worden. Er wordt een kaartje getoond waarop we kunnen zien waar de diverse gewassen vnl. vandaan komen. Er wordt gesproken over o.a. gerst, gierst, tarwe, haver, sorghum, rogge, mais, soja en rijst.

Daarna laat Wouter ons een doorsnede van een graankorrel zien:

Doorsnede tarwekorrel... (http://industriemolens.nl)

Zoals we zien bestaat de korrel voor het grootste gedeelte uit de meelkern. Verder zien we de kiem. Bovenop de korrel zien we wat haartjes, dat wordt (hoe kan het ook anders) de "baard" genoemd. Het schilletje van de korrel is de zemel.

Als een molenaar z'n graan goed uitmaalt dan bestaat het meel uit 10% zemel, 20% gries en 70% bloem.

Wouter vervolgt z'n verhaal met de maalstenen. Vroeger werden vnl. "blauwe" stenen gebruikt welke gemaakt waren van basaltlavasteen afkomstig uit de Eifel in Duitsland. Vanaf de jaren 20 van de vorige eeuw worden er ook kunststenen gebruikt. Harde steensoorten worden vergruist en de kleine harde stukjes worden vermengd met een bindmiddel en een vloeistof. Deze massa wordt in een vorm gegoten en dat laat men uitharden.

De groeven in de maalstenen worden het "scherpsel" genoemd. Er zijn verschillende patronen die gebruikt worden. Zo zijn er o.a. het zwaaischerpsel en het scherpsel in pandsels.

Scherpsels in pandsels... (www.jdcrestauratie.be)

Zwaaischerpsel... (www.wikipedia.nl)

"Franse" steen... (www.wikipedia.nl)

Gatenscherpsel... (Bron: presentatie "de Korenmolen", Kees Vanger)

Als men een dwarsdoorsnede van het scherpsel bekijkt dan hebben de snijkanten ook verschillende namen zoals velkant, vijlkant, uitslag enz.

Na de molenstenen werd het maalkoppel behandeld. Het gaat te ver om dat hier helemaal te behandelen maar geinteresseerden kunnen hier klikken voor meer uitleg.

Nadat Wouter ook nog een deel veiligheid en hygiëne had behandeld vertelde hij ook nog wat over het behouden van erfgoed. Want dat is toch waar we als vrijwillig molenaar mee bezig zijn: het behouden van cultureel en industriëel erfgoed.

Een erg interesante avond waar ik weer veel geleerd heb.

Dwarsdoorsnede van een korenmolen... (bron: http://members.home.nl/coenen.b/)

16 april weer meegedraaid op kilsdonkse met Andre, René, Alfons en Ad.

Het weer van die dag:

Windrichting: Zuid-Oost

Windkracht: 1

Temperatuur: 4°C

Luchtdruk: 1022 HPa

Vochtigheid: 97%

Bewolking: Altocumulus

Hoogte bewolking: Midden

Trekrichting bewolking: West-Noordwest

Neerslag: geen

Weerkaart: Nederland ligt binnen en langerekt hogedrukgebied wat zich vanaf de oceaan uitbreidt tot aan Polen. Ten Noord-Westen van ons ligt een occlusiefront wat tegen de avond de westkust zal bereiken. Het blijft de komende uren rustig weer.

We hebben die dag koolzaadolie geslagen. Er was vrijwel geen wind. Koningsspil ontkoppeld en windmolen opgezeild maar de molen deed niets. We zijn er wel achter gekomen dat het gevlucht wanwichtig is. Wanwichtigheid wil zeggen dat het gevlucht niet geheel in evenwicht is, het heeft ergens een zwaartepunt. Als er geen wind is en je geeft het gevlucht een zwier dan zal het gevlucht door- of terugdraaien zodanig dat het zwaartepunt onderin komt te hangen.
We hebben de molen zo goed en zo kwaad mogelijk op de wind gezet. Daarna hebben we het gevlucht een flinke duw gegeven maar het bleek dat de boel weer terug kwam draaien. Draaide achteruit, stopte en draaide weer vooruit enz. Het gevlucht bleek dus een zwaartepunt te hebben.

Zoals gezegd hebben we koolzaad geslagen. Koolzaad blijk je 2 x te kunnen slaan in de voorslag.

s' Morgens heb ik weer aan de kollergang gestaan en wat koolzaad vermalen. s' Middags vertrokken er een aantal (hulp)molenaars. Andre en Ad waren druk met rondleiden en ik heb nagenoeg alleen staan olieslaan. We waren gestopt met de kollergang omdat we voldoende koolzaadmeel hadden, zeker als je dat 2 x slaat. Zonder kollergang is het goed mogelijk om in je uppie olie te slaan. Wat later in de middag kwam Ad me helpen. Ik heb de kollergang toen goed schoongemaakt en Ad heeft van het laatste meel nog olie geslagen. 3 Rondleidingen gehad met veel mensen (± 15 per groep). alles bij elkaar 8 liter olie geslagen.

20april had ik voor m'n werk een studiedag bij TNO in eindhoven bij de afdeling voor

Rapid Prototyping en Rapid Manufacturing. Ze experimenteren daar met speciale printers die in 3 dimensies kunnen printen. Ook stond er een speciale printer die een speciaal poeder op glasplaten aanbrengt. Daarna wordt zo'n glasplaat "gebakken"zodat het poeder aan het glas hecht. Op die manier zijn alle glaspanelen voor het gebouw "Beeld en Geluid" in Hilversum "geprint".

De gevels van "Beeld en Geluid" in Hilversum... (Bron: http://sciencecentra.nl/leden/nationaal-instituut-voor-beeld-en-geluid)

Bij die speciale printer lag een glasplaat die ze net op een speciale manier hadden geprint. Daarop was een gedeelte van een windmolen te zien:

Later die week stuurde (water)molenaar André van de Kilsdonkse me een mailtje. Hij en Mariepauline waren geslaagd voor hun examen Windmolenaar. Ik heb beiden uiteraard gefeliciteerd met het behalen van hun "papiertje".

25 april:

Met m,n vrouw Miranda ben ik naar de Kilsdonkse gereden om haar te laten zien wat ik de afgelopen 2 maanden had uitgespookt. Mooie rit binnendoor uitgezet want het was schitterend weer. Over de snelweg naar Hedel gereden en vanaf daar een stuk langs de Maas en verder binnendoor naar Beugt. Het was gezellig druk bij de molen. Molenaars André, Robert, Mariepauline, Aart en Ad waren lekker aan de gang. Ik heb Miran eerst de oliemolen laten zien en e.e.a. uitgelegd. Daarna heb ik de privé-rondleiding voortgezet in de windmolen waar ik André trof en hem nogmaals feliciteerde met het behalen van z'n diploma.

Beneden aangekomen zijn we lekker op het terras gaan zitten en genoten we van o.a. een lekker stuk molenkoek. Kort daarna werden we vergezeld door de molenaars die ook toe waren aan de lunch. We hebben even lekker een half uurtje zitten keuvelen en maakten toen aanstalten om te vertrekken. Het afscheid was goed. Die week daarop zou ik gaan meedraaien op paltrokmolen de Eenhoorn in Haarlem dus ik zou de vrijwliigers van de Kilsdonkse een tijd niet meer zien. Wel aangegeven dat ik zeker nog eens kom kijken.

Via leuke binnendoorweggetjes reden we terug naar huis.

Ik heb twee maanden mee mogen draaien bij de Kilsdonkse molen en dat was een erg leuke periode. Mooie unieke molen waar enthousiaste (leerling- en hulp)molenaars werken.

Wat later heb ik van 1e molenaar Paul nog een mailtje gekregen waarin hij me bedankte voor m'n inzet en m'n enthousiasme. Dat was natuurlijk erg aardig, het was een erg leuke periode.

Over de restauratie van de Kilsdonkse molen is inmiddels een mooi boek verschenen. Ik heb het gekocht en in de vakantie uit zitten lezen. Het boek verteld over de geschiedenis van de molen en over wat er allemaal bij komt kijken om zo'n molen te restaureren. Een erg mooi boek wat ik van harte aan kan bevelen. Je kunt het o.a. hier bestellen.

Het is al met al weer een behoorlijke lap tekst geworden. Ik zal proberen om de komende afleveringen wat korter te houden.

In ieder geval bedankt voor het lezen en wellicht tot een volgende keer. De volgende keer schrijf ik over m'n avonturen bij paltrokmolen de Eenhoorn in Haarlem.

Groet,

Marcel